Polskie Tradycje Intelektualne                
Logowanie  Rejestracja
MENU
Kalendarium polskiej myśli politycznej
Myśliciel miesiąca
Stanisław Łoś
Wielka Brytania po wyborach

Data dodania: 2015-10-21

„Przegląd Współczesny”, tom XL (1932), nr 117, styczeń, s. 31-41

 

Stali czytelnicy „Przeglądu Współczesnego” przypomną sobie może serię artykułów, jakie pt. Polityka Wielkiej Brytanii ogłosiłem w numerach 79-81 tego miesięcznika w okresie listopad 1928 – styczeń 1929 pod pseudonimem: „Andrzej Januszowski”. Pragnąłbym też zwrócić łaskawą ich uwagę na artykuł, jaki pod tymże pseudonimem zamieściłem w „Sprawach obcych” (Warszawa, październik 1929) pt. Wielka Brytania po wyborach, wreszcie na artykuły, jakie pod własnym już imieniem i nazwiskiem napisałem w „Drodze” (Warszawa, listopad 1931) pt. Z powodu książki Romana Dmowskiego i w „Przeglądzie politycznym” (Warszawa, grudzień 1931) pt. Wielka Brytania po wyborach.

Powołuję się na prace, rozrzucone po różnych i dla różnych kół publiczności przeznaczonych czasopismach, dlatego, że zespół ich pozwoli tym spośród łaskawych czytelników, których bliżej stan rzeczy brytyjskich interesuje, zorientować się, czy i w jakiej mierze autor, pisząc o sprawach brytyjskich, zasługuje na zaufanie, czy i w jakim stopniu jego diagnoza stanu ówczesnego była słuszna, a obliczenia i przewidywania odnośnie do przyszłego brytyjskich spraw rozwoju ścisłe lub szczęśliwe.

(Przyp. autora)

 

*

 

Od 27 października 1931 r. ma tedy Wielka Brytania nową Izbę Gmin, składem swym radykalnie do poprzedniczki niepodobną, a w ślad za tym zmienionym zespołem deputowanych poszło i pewne przekształcenie Rządu, bardziej w osobach jednak niż w zasadzie, gdyż Wielka Brytania już od 24 sierpnia 1931 r. miała Rząd narodowy pod przewodnictwem p. Ramsay’a Mac Donalda, Rząd, oparty na autorytecie wodza stronnictwa konserwatywnego, p. Stanley’a Baldwina.

Pochodzi to stąd, że Rząd znacznie szybciej niż Parlament przystosował się do wymagań nie chwili, lecz trwającego już kilka lat, a może nawet od dnia zakończenia wojny, nieubłaganego rozwoju sytuacji. Wybory z dnia 27 października 1931 r. zaopatrzyły Rząd narodowy w pełnomocnictwo ogółu, pokryte niesłychaną wprost w dziejach Anglii większością głosów.

Na 21.659.404 oddanych głosów padło na kandydatów rządowych 14.539.403 głosów, a tylko 6.865.330 na kandydatów opozycji. Lecz nawet i te cyfry nie wyrażają w całej pełni rozmiarów rządowego zwycięstwa, gdyż w 61 okręgach kandydaci prorządowi nie spotkali się z żadną opozycją i do aktu wyborczego w ogóle nie doszło; śmiało więc przyjąć można, że 554 mandatów rządowych w nowym Parlamencie opiera się na przynajmniej siedemnastu milionach obywateli.

Temu blokowi przeciwstawia się wszystkiego 56 posłów opozycji, przedstawiających już to wojsko bez wodzów (52 posłów z Labour Party), już też wodzów bez wojska (p. Lloyd George i trzech członków jego najbliższej rodziny).

Czy te dwie czasowo tak bliskie, a składem, tendencjami i wartością tak różne Izby brytyjskie mamy uważać za dowód nieprawdopodobnej zmienności angielskiego wyborcy, za dwa punkty krańcowe jakiejś fantastycznych wymiarów amplitudy politycznego wahadła? Czy Brytyjczyk współczesny niczym nie różni się od Sikambra z V wieku naszej ery, i tak jak on gotów jest palić, co wczoraj czcił, a czcić, co wczoraj palił?

Moim zdaniem, tak nie jest. Moim zdaniem, wybory angielskie z r. 1929 i z r. 1931, tak jak i poprzednie z lat 1923 i 1924, mimo pozornych kontrastów, nie dowodzą w najmniejszej nawet mierze jakiejś skłonności do sejsmograficznych przeskoków w psychice brytyjskiego „poddanego” (jak wiadomo, Wielka Brytania nie ma „obywateli”). Anglik nie jest to człowiek podlegający psychozie. Te pozornie odmienne wyniki wyborów to nic innego, jak nieuniknione etapy w ewolucji powolnej, ale co do kierunku trwałej, angielskiej myśli politycznej, a raczej instynktu mas angielskich po wojnie, etapy rozwijającego się na olbrzymią miarę na wyspach brytyjskich procesu deradykalizacji mas i stale rosnącego wpływu warstw historycznych, rządzącej od upadku Stuartów starej, lecz wciąż się odmładzającej, oligarchii. Dwa krótkotrwałe Parlamenty bez większości (z r. 1923-1924 i z r. 1929-1931) to nic innego, jak nieuniknione przy takich rozmiarów ewolucji fale powrotne albo nieodzowne doświadczenie, sprawdzanie przez chwilowe zastosowanie metody przeciwnej, czy istotnie ewolucja, którą się przechodzi, jest konieczna i zbawienna.

Postaramy się to bliżej wyjaśnić.

Tuż po wyborach majowych z r. 1929 i ukonstytuowaniu się bardzo licznego Rządu Partii Pracy ktoś, roszczący pretensję do znajomości angielskich stosunków, określił nowo wytworzoną sytuację z lapidarnym okrucieństwem: „Ateny miały epokę trzydziestu tyranów, Anglia przeżywa teraz epokę trzydziestu durniów” (fools). – Określenie to nie w zupełności okazało się sprawiedliwe; cały szereg członków labourtowskiego Rządu z 1929 r. znalazł się w Rządzie narodowym w sierpniu 1931 r., a i obecnie, po nowych wyborach i rekonstrukcji, w nim zasiada. Dowodzi to, że angielski parlamentarzysta w przeciwieństwie do swych kontynentalnych współbraci niejednego się umie nauczyć, niejedno też zapomnieć potrafi. Wypływa to z niezmiernie cennej i bynajmniej nie do szczupłej tylko warstwy ograniczonej właściwości angielskiej duszy. Anglik umie korzystać z doświadczenia, a w konflikcie między wymaganiami życia a doktryną zawsze niemal tę ostatnią na rzecz tamtych poświęci.

Jak już w cytowanej w nagłówku mej pracy pt. Polityka Wielkiej Brytanii wykazać się starałem, stałą tendencją, „leitmotiwem”, osią krystalizacyjną całokształtu powojennej polityki brytyjskiej jest dążenie do osiągnięcia trwałej i powszechnie znanej politycznej i przede wszystkim może gospodarczej koniunktury, bez której żadna kalkulacja na dłuższą metę nie jest możliwa. Tendencje te tkwią głęboko w charakterze narodowym brytyjskim, w czasie wojny zostały one przytłumione tak przez wstrząśnienie natury uczuciowej, przez jakie naród przejść musiał, jak też i pod działaniem całego szeregu psychicznych trucizn, jakie trzeba było narodowi zastrzyknąć, by przez lata całe utrzymać jego nerwy i siły w potrzebnym do osiągnięcia zwycięstwa napięciu. Trzeba było obiecać masom raj ziemski, do którego wejść miały na drugi dzień po zawarciu pokoju; obietnice te powtarzano tak często i tak głośno, że maluczcy doznali zawrotu głowy i powstała koniunktura korzystna dla wszelkiego rodzaju iluminatów i szarlatanów. Po zawarciu pokoju zaczęło się gorączkowe poszukiwanie za kluczem do raju. Ale instynkt narodu jest jeszcze wciąż zdrowy; siedemset lat kultury politycznej dało Anglikowi zdrowe serce, zdrowe nerwy, a przede wszystkim zdrowy rozsądek. Chwilowa intoksykacja mglistymi hasłami mogła Anglików, zmęczonych nadludzkim wysiłkiem wojny, chwilowo obałamucić, lecz w podświadomości swej czuli doskonale, że raju na ziemi być nie może, a w miarę upływu czasu i gromadzenia się doświadczeń, przeważnie smutnych, zrozumienie tej prawdy przechodziło ze stanu podświadomości w zupełną granitową świadomość. Tym się tłumaczy stały wzrost wpływów stronnictwa konserwatywnego w masach; jakoż istotnie przy żadnych wyborach, począwszy od roku 1923, liczba głosów konserwatywnych nie zmalała w porównaniu z poprzednimi, owszem stale rosła, aż z 5.538,824 w roku 1923 doszła do 11.926.537 w roku 1931 (nie licząc tych okręgów, w których kandydaci konserwatywni przeszli do Izby bez aktu wyborczego dla braku opozycji). Tym się tłumaczy, dlaczego począwszy od roku 1922 Anglia miała Parlamenty tylko z większością konserwatywną z jedyną tylko alternatywą Parlamentów bez większości (w r. latach 1923 i 1929). Czas i dokonująca się ewolucja pracowały bez chwili przestanku na rzecz stronnictwa konserwatywnego i na rzecz jego przywódcy p. Stanley’a Baldwina, który jest wprawdzie drugą tylko osobą w Rządzie, ale oparty o swoich 471 posłów w Izbie i o swoich z górą 14 milionów wyborców w kraju, niewątpliwie pierwszym w narodzie.

Charakterystykę p. Baldwina podaliśmy w „Przeglądzie Politycznym” z grudnia 1931 r. i niech nam będzie wolno do niej łaskawego czytelnika odesłać. Tu powiem tylko krótko, że swą wyjątkową popularność zawdzięcza p. Baldwin temu, że naród angielski przyzwyczaił się widzieć w nim wcielenie swych najważniejszych narodowych zalet, a więc lojalności w stosunku do przyjaciół i przeciwników, równowagi nerwów i równowagi mózgu, zdrowego rozsądku i tej pewnej dozy dobrego serca i humoru, która wybitne jednostki angielskie łączy z resztą społeczeństwa i powoduje wzajemne rozumienie się. Wielki człowiek w znaczeniu kontynentalnym, gestykulatywny i ponury Jupiter tonans nie zrobiłby nad Tamizą kariery.

Społeczeństwo angielskie ufa, że obecność p. Baldwina w Rządzie jest gwarancją, iż zdoła on przezwyciężyć obecne olbrzymie trudności; ufa, bo charakter p. Baldwina jest najbardziej angielskim z angielskich, a naród angielski ma zaufanie we własny charakter i własny narodowy instynkt. Obecność p. Baldwina w Rządzie jest w oczach człowieka z ulicy rękojmią, że Rząd i Parlament nie dadzą się porwać psychozie, że nie dadzą się zahipnotyzować hasłom, nie zastanowiwszy się, jakie będą z zastosowania ich praktyczne wyniki, że amplituda wahadła narodowych nastrojów nie będzie zbyt rozległa, że w zwalczaniu niedomagań nie pójdzie się za daleko.

Wstrząsem, który przyśpieszył ewolucję psychiczną narodu angielskiego, uwydatnił postęp dokonany w deradykalizacji mas, był gwałtowny spadek waluty i pojawienie się ogromnych rozmiarów deficytu budżetowego po dwu zaledwie latach rządów Labour Party.

Chodzi teraz o krótkie przedstawienie genezy tych groźnych symptomów. Przyczyny choroby tkwiły oczywiście znacznie dalej i głębiej, niż to publicystyka przedstawiać zwykła.

P. Roman Dmowski w swym magistralnym dziele Świat powojenny i Polska redukuje przyczyny choroby angielskiego narodowego organizmu do dwu, tj. do dokonującej się nieubłaganie na całym świecie decentralizacji ognisk przemysłu, co musi w wyniku swym zabić te kraje, które chorują na przerost przemysłu – oraz do coraz szybszym tempem postępującej dekadencji narodowego charakteru społeczeństw protestanckich, które zapomniały, że pieniądz powinien być przede wszystkim źródłem potęgi, a upatrują w nim źródło użycia i rozkoszy.

W cytowanym powyżej, a ogłoszonym w „Drodze” moim artykule, spróbowałem postawić Wielkiej Brytanii trochę mniej czarne niż p. Dmowski horoskopy, a zarazem sformułować odmienną genezę źródeł tych niedomagań, jakie w tej chwili Wielką Brytanię gniotą.

Upatrywałbym genezę niedomagań angielskich w tym, że na skutek postępującej demokratyzacji ustroju angielskiego, demokratyzacji, która za naszych czasów (1928) osiągnęła swój, zdaje się, nieprzekraczalny punkt kulminacyjny, rozeszły się ośrodki gospodarczej i politycznej organizacji (a raczej organizmu) angielskiego narodu, ośrodki, które przez ostatnich dwieście pięćdziesiąt lat aż do pierwszej ery p. Mac Donalda się pokrywały. Politycznie decydujący jest przemysł, a raczej robotnik (i bezrobotny), bo on to dostarcza głównej masy wyborców. Robotnik jako wyborca nie zawsze może być utożsamiony z przemysłem; jako wyborca jest on nazbyt często wyłącznie tylko konsumentem, dbałym przede wszystkim, a nawet jedynie, o wysokość i nabywczą wartość swych zarobków. Dopiero gdy na skutek bezrobocia zarobki robotnika nikną, gdy na skutek deficytu państwo nie może utrzymywać bezrobotnego na koszt podatnika, tj. warstw produkujących narodowe bogactwo, dopiero wtedy poczyna robotnik rozumieć, że byt jego zawisły jest od egzystencji i rozwoju przemysłu, i dopiero wtedy robotnik jako wyborca – z dużym zazwyczaj impetem – zaczyna brać w obronę interesy przemysłowej produkcji.

Jeżeli jednak w Anglii przemysł – o ile już pozyskał dla swych interesów zrozumienie mas robotniczych i bezrobotnych – jest przy wyborach, tj. politycznie, niemal decydujący (z górą 13.000.000 wyborców), to jako źródło narodowego dochodu przychodzi przemysł w Anglii, jak wiadomo, dopiero na trzecim miejscu po handlu przewozowym morskim i po dochodach, płynących z kapitałów angielskich inwestowanych poza granicami wysp brytyjskich.

Rozejście się ośrodków politycznych wpływów i organizacji gospodarczej narodu sprawiło, że polityka państwa musiała nadmiernie się liczyć z nastrojami wyborców, tj. przez długie lata nazbyt faworyzować konsumenta, a obecnie zachodzi poważne niebezpieczeństwo, że dla dogodzenia robotnikowi i pewnej części (bo bynajmniej nie wszystkich) przemysłowych przedsiębiorców pójdzie zbyt daleko w ochronie angielskiej wytwórczości. „Buy British” – oto w tej chwali najpopularniejsze w Anglii hasło. Innymi słowy: „Rynek angielski, największy rynek świata dla angielskiego fabrykanta i robotnika”. Pęd do przemysłowej samowystarczalności ogarniać zaczyna angielskie masy równie wyłącznie i despotycznie, jak przed stu laty mniej więcej hasła wolnego handlu.

Kontynentalny obserwator skłonny jest osądzić ewolucję opinii angielskiej w kierunku przemysłowej (a i rolniczej) samowystarczalności jako coś zupełnie naturalnego, jako rzecz samo przez się zrozumiałą, a nawet pożądaną. Wszak wszystkie niemal państwa świata dążą za dni naszych do samowystarczalności. Dlaczegóżby tedy Anglia ich śladem iść nie miała? Po okresie wolnego handlu wejdzie teraz Anglia w okres protekcjonizmu, który zapewni angielskiemu przemysłowi monopol najpojemniejszego rynku świata, czyli nastaną złote czasy dla fabrykanta i robotnika angielskiego.

Tak rozumuje kontynentalny obserwator, tak rozumuje w tej chwili i człowiek z ulicy w Londynie, chwaląc protekcyjne zarządzenia narodowego Rządu i wykrzykując z zapałem: „Buy British”. A jednak jest pewne, że Anglia nie jest, nie będzie i nie może być państwem samowystarczalnym, a jeżeli nim być nie może, nie może też pójść daleko po linii protekcjonizmu.

Państwem samowystarczalnym może być tylko takie państwo, które wszystkie, a już przynajmniej największą część swych bogactw, posiada wewnątrz swych terytorialnych granic. Innymi słowy, państwo samowystarczalne musi rozporządzać wszystkimi surowcami, jakie bezpośrednio lub w stanie przerobionym służą do zaspokojenia potrzeb konsumpcji wewnętrznej lub do utrzymania przemysłu przetwórczego na terytorium państwa. Nie dosyć jeszcze na tym: ilość tych surowców rozporządzanych musi być dostosowana do potrzeb narodowego gospodarstwa, muszą one pozostawać w pewnej wzajemnej do siebie proporcji i równowadze, nie może ich być za dużo ani za mało. To zdaje się być jasne. Nadmiar lub niedobór pewnych surowców zmuszają każde państwo do utrzymywania stosunków handlowych z zagranicą dla otrzymania lub zbycia potrzebnych, a nawet niezbędnych, materiałów.

Otóż Wielka Brytania w niczym nie przypomina tak idealnie wyposażonego państwa; już chyba Rosji i Stanom Zjednoczonym daleko bliżej do tego ideału. Jeżeli chodzi o surowce, to Wielka Brytania nie ma ich wcale poza węglem, żelazem i cyną. Wszystkie inne surowce trzeba sprowadzić i za sprowadzone zapłacić. Nie dość na tym; surowce te Wielka Brytania posiada w nadmiarze, tak że o ile nie zostaną wywiezione w jakiejkolwiek formie (a więc w postaci artykułów przemysłowych wyrobionych przy pomocy żelaznych maszyn opalanych węglem), to przestaną być one w ogóle bogactwem. Węgla i żelaza, czy pojmiemy je jako towar, czy jako środki produkcji, jest w tej chwili na świecie w ogóle za dużo, i wątpliwe jest, czy jakikolwiek naród (zwłaszcza liczny) może się spodziewać, że w zamian za węgiel i żelazo dostanie na świecie wszystko to, co do zaspokojenia swych potrzeb mieć musi.

Anglia jest zatem skazana na wywożenie pracy ludzkiej w postaci wysokiego gatunku towarów, wyrobionych przy pomocy surowców angielskich (żelazo i węgiel), które mają przeważnie charakter narzędzi produkcji z surowca zamorskiego. Anglia żadną miarą nie może ograniczyć się do wewnętrznego rynku zbytu, gdyż uczyniwszy to, stanęłaby w bardzo krótkim czasie nie przed widmem, lecz przed straszną rzeczywistością narodowego bankructwa. Największy rynek świata straciłby swoją pojemność, i to w tempie zastraszającym, przestałby po prostu istnieć.

Zapoczątkowana przez Rząd narodowy na dużą skalę polityka protekcyjna nie może mieć na celu – cokolwiek o tym sądzi człowiek z ulicy – zapewnienia brytyjskiemu przemysłowi monopolu na wewnętrznym rynku brytyjskim. Monopol taki zabiłby przede wszystkim z miejsca morski przewozowy handel Wielkiej Brytanii i rozluźniłby do reszty, a nawet wprost przerwał, węzły łączące ją z dominiami i kolonami. Protekcjonizm angielski musi z natury rzeczy mieć inne cele, musi dążyć nie do zabezpieczenia brytyjskiemu przemysłowi rynku wewnętrznego, lecz do utrzymania lub odzyskania dla brytyjskiego przemysłu rynków zamorskich, dominalnych w pierwszym rzędzie, a poza brytyjskich w drugim. Anglia musi sprowadzać, a więc musi i wywozić, Anglia nie może zatem dążyć do samowystarczalności, nawet pojętej tak szeroko, jak samowystarczalność między imperialna; musi dążyć i dążyć będzie do otwarcia dla towaru brytyjskiego drzwi w murach celnych, jakimi większość państw świata otoczyła swoje terytorium. W zamian za otwarcie drzwi cudzych będzie Anglia musiała otwierać własne, bo podobnie, jak ona sama nie może się zaopatrywać w żywność i surowce, jeżeli nie będzie mogła sprzedawać przetworów swego przemysłu – tak samo zagranica (wszystko jedno czy dominalna czy poza imperialna) nie będzie mogła towarów brytyjskich kupować, jeżeli Anglia nie kupi od niej w zamian czy surowców, czy innych jakichś towarów. Wynikiem zatem nowej gospodarczej polityki brytyjskiej nie może być – pomimo nacisku krótkowzrocznego przemysłu, prącego w tym kierunku ‒ odgrodzenie się Wielkiej Brytanii od świata, lecz wprost przeciwnie – w myśl kierowników tych gałęzi przemysłu, które interes brytyjski rozumieją – tym silniejsze poszukiwanie obcych rynków. Zniknie tylko z traktatów handlowych, zawieranych przez Wielką Brytanię, klauzula największego uprzywilejowania, zastąpiona przez klauzule o kontyngentach i kwotach. Protekcjonizm angielski to nie abdykacja, to przeciwnie manifestacja niezłomnej woli brytyjskiej utrzymania i odzyskania znaczenia flagi zjednoczonego Królestwa na światowych rynkach i światowych oceanach. Zadaniem Rządu narodowego jest osiągnięcie tego wielkiego narodowego celu; obecność w Rządzie p. Baldwina jest rękojmią, że nie zatraci się niezbędny umiar i właściwa linia; uczestnictwo zaś w Rządzie i w parlamentarnej większości narodowej partii pracy i umiarkowanych liberałów umożliwia p. Baldwinowi opieranie się z tym większą stanowczością zbyt daleko idącym protekcjonistycznym żądaniom „postępowego” skrzydła partii konserwatywnej.

Do jakich wyników doprowadzi ten na ogromną skalę podjęty wysiłek, czy i w jakie kształty będzie musiała się wygiąć, w zetknięciu z życiem i nieuniknionymi oporami u swoich i obcych, wytknięta przez Rząd narodowy linia postępowania – trudno dziś przewidzieć. Pewne jest jedno: naród angielski nie ugnie się łatwo ani rychło pod naciskiem obcych oporów, retorsji, celnych wojen, a nawet pod ciężarem niepomyślnej koniunktury. Nie brak proroków bardzo nawet poważnych, którzy twierdzą, że przeciw Anglii w wieku XX pracują nieubłagane siły historii, że zatem zmierzch Albionu jest tak nieunikniony, jak w wiekach XVIII i XIX nieunikniony był jego rozkwit. Dyskutować z proroctwami niepodobna, można tylko czekać na ich sprawdzenie się. Cokolwiek można o przyszłości Wielkiej Brytanii powiedzieć, pewne jest, że walka Brytyjczyków z wrogimi siłami historii będzie długa i zawzięta. Naród powoli myślący potrzebował długiego czasu, by zrozumieć, że stacza się po równi pochyłej. Zrozumiał to nareszcie i postanowił dźwignąć się z powrotem, dźwignąć sam siebie, nie zaś być dźwigniętym przez zbawców i ludzi opatrznościowych. Liczy on na siły, drzemiące w narodowym charakterze, który go nigdy jeszcze od czasów Wielkiej Armady nie zawiódł, i dlatego w zwrotnej dziejów godzinie skupił się koło człowieka, który nigdy nie rościł pretensji, by być czymś innym, jak najdoskonalszym typem przeciętnego Anglika.

Myślę, iż nie omylę się twierdząc, że w każdym razie żyjące obecnie pokolenie będzie do końca swej ziemskiej pielgrzymki musiało się liczyć z Wielką Brytanią jako z wielkim światowym mocarstwem.

 

*

 

Na zakończenie pragnąłbym jeszcze parę słów powiedzieć na temat nieunikniony – na temat: „Wielka Brytania a Polska”. Czynię to nie tylko, by złożyć hołd zwyczajowi, lecz dlatego, że nie mam wrażenia, jakoby publiczność nasza miała o stosunku Wielkiej Brytanii do Polski informacje zadowalające.

Stosunek Wielkiej Brytanii do Polski próbowałem scharakteryzować w rozdziale 7 części III cytowanej powyżej pracy mej pt. Polityka Wielkiej Brytanii. Dziś, po upływie kilku lat, sądzę, że mógłbym charakterystykę tę niemalże dosłownie powtórzyć; różnice polegałyby tylko na silniejszym niż przed paru laty podkreśleniu tych elementów, które w umysłowości angielskiej na niekorzyść Polski działają. Działania tych czynników nie zneutralizuje propaganda, o ile w pomoc jej nie przyjdzie własna Anglików obserwacja Polski i własne Anglików z Polski wynoszone wrażenia. Z tym trzeba się bardzo poważnie liczyć, a nie można, zdaniem moim, oddać gorszej narodowi przysługi, jak dla dogodzenia wymaganiom chwili malować mu przed oczyma jakieś pastelowe widoczki. Papiery polskie nad Tamizą mają w tej chwili kurs zniżkowy, i z tym winna się liczyć polska polityka, o ile pragnie pozostać na gruncie realnym.

Niech nas nie omamia pomyślna pozornie okoliczność, że klęska Labour Party zmiotła na razie z powierzchni ziemi kilku naszych krzykliwych, lecz mało poważnych wrogów w Izbie Gmin. Dziś u władzy są ludzie, którzy uczuć swoich nie będą ujawniać w sposób nielicujący z ich godnością, nie będą na Polskę wykrzykiwać, nie będą jej kłuć szpilkami, nie będą jej nawet nienawidzić. Mają oni natomiast w stosunku do Polski mnóstwo zastrzeżeń, czują do niej poważną nieufność, a może nawet pewną dozę niesmaku. Te nastroje mogą się nam dać bardzo nieprzyjemnie odczuć, bo choć chodzi tu o imponderabilia, to pamiętać należy, że imponderabilia w stosunkach międzynarodowych mogą być poważnym kapitałem lub groźnym obciążeniem. Naród angielski przeżywa obecnie fazę wzmożonej gallofobii i wzmożonego germanofilizmu; o tym realna polityka nasza powinna stale pamiętać, bo wszędzie tam, gdzie zetrą się interesy polskie z niemieckimi, polityka brytyjska będzie ulegała apriorystycznie proniemieckim sympatiom.

Nie myślę, żeby niedawna wizyta p. Zaleskiego w Londynie mogła była dużo w tym stanie rzeczy zmienić, przypuszczam, że i on sam zdaje sobie z tego sprawę. Była to wizyta pożyteczna, bo dała pierwszemu wykonawcy polskiej polityki zagranicznej możność kontaktu z szeregiem angielskich mężów stanu, których nie zawsze w Genewie spotkać można; nie wytrąci jednak ona ani nastrojów ani polityki brytyjskiej z orbity, którą one teraz fatalnie ze słoneczną regularnością przejść muszą.

Zresztą nie potrzeba się wiele nad tym rozwodzić. Kto śledzi prasę angielską, kto umie też trochę czytać między jej liniami, łatwo sobie sam może zdanie wyrobić. Prasa angielska odniosła się do polskiego Ministra spraw zagranicznych z kurtuazją, spod której wyłamał się tylko „Manchester Guardian”. Dzienniki podały tedy sprawozdania z protokolarnej strony wizyty; było parę widoczków z Polski i parę opisów polskich bruków i kamienic; uspokojono „człowieka z ulicy”, że p. Zaleski nie przyjechał, by intrygować przeciw angielskim cłom protekcyjnym – i na tym właściwie koniec. Jedynie „Times” dotknął w paru wierszach politycznej strony polskiej wizyty, pisząc, „...że jeżeli Polska będzie rozsądna, rola jej może być bardzo pożyteczna, jeżeli zaś będzie nieostrożna i ryzykancka (reckless), może dużo szkód narobić” (ob. „Times”, 11.XII.1931). Ta opinia najpoważniejszego dziennika świata – dziennika Polsce z pewnością nie wrogiego – daje dużo do myślenia. „Nobody knows Polands policy” – powiedział przed kilku laty lord Balfour, i opinia ta jeszcze w roku 1931 kołacze się nad Tamizą. Nie może być nic szkodliwszego, jak mieć reputację państwa, po którym nie wiedzieć czego spodziewać się należy. Mamy nad Tamizą przed sobą cel zupełnie konkretny: zedrzeć raz z naszego państwa romantyczną maskę byronowskiej tajemnicy.

Miejmy nadzieję, że pobyt p. Zaleskiego w Londynie przyczynił się do tego.


Jan Stanisław Łoś (1890-1974) pochodził z rodziny ziemiańskiej, urodził się we wsi Czyszki k. Sambora jako syn Mariana Jana Andrzeja i Heleny Kunegundy z Kotarskich. W 1908 r. ukończył szkołę średnią w Zakładzie Naukowo-Wychowawczym O.O. Jezuitów w Chyrowie, gdzie uzyskał maturę z wyróżnieniem. W 1908 r. podjął studia na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Wiedeńskiego, gdzie w 1913 r. uzyskał doktorat praw. W czasie I wojny światowej w 1915 r. został powołany do armii austriackiej i służył w C.K. Generalnego Gubernatorstwa. W 1916 r. St. Łoś przydzielony został do Komendantury Okręgu w Olkuszu, a następnie do Zarządu Cywilnego Generalnego Gubernatorstwa w Lublinie na stanowisko sekretarza Zarządu. Brał czynny udział w tworzeniu polskiej administracji na ziemiach Królestwa Polskiego. Podczas tych prac poznał Józefa Piłsudskiego. W latach 1918-1931 pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W 1920 r. uczestniczył w Bitwie Warszawskiej. W MSZ był naczelnikiem Wydziału Północnego, a następnie Wydziału Ustrojów Międzynarodowych. Zajmował się międzynarodowymi aspektami mniejszości ukraińskiej w Polsce. Występował na forum Ligi Narodów, a także w połowie lat dwudziestych podjął się mediacji w sprawie przyspieszenia uznania autokefalii Polskiej Cerkwi Prawosławnej przez Patriarchat w Konstantynopolu. W latach 1926-1929 pracował w Londynie jako radca prawny polskiego poselstwa. W 1931 r. odszedł ze służby dyplomatycznej i osiadł w Niemcach (pow. lubartowski), gdzie oddał się pracy pisarskiej, w której włączył się w nurt porozumienia polsko-ukraińskiego. Od 1932 r. współpracował z „Biuletynem Polsko-Ukraińskim”, a w drugiej połowie lata trzydziestych publikował w organie prasowym wileńskich konserwatystów „Buncie Młodych” i „Polityce”. Publikował także na łamach innych konserwatywnych czasopism m.in. „Dniu Polskim”, „Naszej Przyszłości”, „Przeglądzie Współczesnym”, a także pismach ukraińskich np. „Nowej Zorii” i „Mecie”. Podjął liczne poufne działania na rzecz normalizacji stosunków polsko –ukraińskich, a także prowadził ożywioną korespondencję w czołowymi politykami i publicystami ukraińskiego życia narodowego. Prowadził misje dyplomatyczne w imieniu polskiego rządu, m.in. w 1938-1939 z powodzeniem prowadził rozmowy dotyczące ustalenia warunków powrotu do kraju z przymusowej emigracji premiera Wincentego Witosa. St. Łoś prowadził także działalność społeczną i tak w latach 1933-1939 był członkiem Rady Lubelskiej Izby Rolnictwa, a w latach 1931-1936 sekretarzem Zarządu Polskich Kawalerów Maltańskich. W czasie II wojny światowej przebywał w majątku Niemce i brał czynny udział w obronie mieszkańców przed hitlerowskimi represjami. Po wejściu na Lubelszczyznę Armii Czerwonej 18 października 1944 r. przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa został aresztowany i uwięziony na zamku w Lublinie. 7 maja 1945 r. St. Łoś opuścił więzienie i rozpoczął pracę na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Uczestniczył w pracach rad naukowych Ministerstwa Ziem Odzyskanych, Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Odbudowy. W 1957 r. został docentem, a w 1959 r. profesorem nadzwyczajnym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W latach 1957-1959 był dziekanem Wydziału Nauk Humanistycznych KUL. W 1961 r. odszedł na emeryturę, ale do końca życia zajmował się pracą naukową. Do głównych prac St. Łosia można zaliczyć: Polityka Wielkiej Brytanii, (pod pseudonimem Andrzej Januszowski) w: „Przegląd Współczesny” nr 78, 79, 80 z 1928/1929; Sytuacja międzynarodowa a Ukraińcy Haliccy, w: „Nasza Przyszłość” tom XXX; O konstruktywną politykę na Rusi Czerwonej, Warszawa 1932; Problem polsko-ukraiński w ziemi czerwińskiej (współautorzy: A. Bocheński i W. Bączkowski), Warszawa 1938; Hellada na przełomie, Warszawa 1938; Sprawa agrarna w Rzymie II-go i I- wieku przed Chrystusem, Lublin 1946; Warunki bytowania ludności polskiej na Ziemiach Odzyskanych, Lublin 1946; Sylwetki rzymskie, Warszawa 1958; Rzym na rozdrożu. Studium monograficzne o Katonie Starszym, Warszawa 1960 i Świat historyków starożytnych, Kraków 1968. Patrz szerzej: biogram Anny i Marka Łoś ze zbiorów archiwalnych rodziny Łosiów; R. Bender, Profesor Stanisław Łoś, „Więź” nr 4 1974; P. Gach Łoś Stanisław Jan, w: Słownik biograficzny miasta Lublina, Lublin 1996, t. 2; A. Łoś Styl życia ziemiaństwa polskiego po drugiej wojnie światowej, Lublin 2008; M. Trojanowska, Materiały do tzw. Kwestii ukraińskiej w Drugiej Rzeczypospolitej w spuściźnie Jana Stanisława Łosia, w: „Biuletyn Ukrainoznawczy” Przemyśl 1999, z. 5; E. Zwolski, Sp. Prof. dr Jan Stanisław Łoś, w: „Biuletyn Informacyjny KUL” Lublin 1975, nr 1(7). [biogram ze wstępu do wyboru pism „Sprawa ukraińska we wspomnieniach, korespondencji i publicystyce Jana Stanisława Łosia, wydanego w 2012 r. w Krakowie nakładem Ośrodka Myśli Politycznej, pod redakcją Macieja Marszała i Sylwii Wójtowicz]

Strona poświęcona autorowi:
http://www.polskietradycje.pl/authors.php?author=278