Jan Zamoyski, ur. 19 marca 1542 r. w Skok贸wce, studiowa艂 w Pary偶u, Strasburgu i Padwie, gdzie w 1563 r. pe艂ni艂 funkcj臋 rektora uniwersytetu, w tym samym roku publikuj膮c w Wenecji prac臋 naukow膮 De senatu Romano. Po powrocie do kraju, w 1565 r. mianowany zosta艂 sekretarzem kr贸lewskim. W czasie pierwszej wolnej elekcji sta艂 si臋 jednym z przyw贸dc贸w 艣redniej szlachty w walce z magnateri膮, opowiadaj膮c si臋 za elekcj膮 viritim. Wkr贸tce doszed艂 do wysokich godno艣ci pa艅stwowych: w 1576 r. zosta艂 podkanclerzym, 2 lata p贸藕niej kanclerzem koronnym, w 1581 hetmanem wielkim koronnym. Niech臋tny Habsburgom, opowiedzia艂 si臋 za elekcj膮 Anny Jagiellonki, kt贸ra zobowi膮za艂a si臋 do po艣lubienia Stefana Batorego. Najbli偶szy doradca Batorego, kieruj膮c polityk膮 wewn臋trzn膮 i zagraniczn膮 zwalcza艂 warcholstwo Zborowskich, przyczyniaj膮c si臋 do skazania S. Zborowskiego, d膮偶膮c do wzmocnienia w艂adzy kr贸lewskiej. W latach 1580-81 bra艂 udzia艂 w wojnie z Moskw膮, po 艣mierci Batorego (1586) popar艂 Zygmunta III Waz臋; na wie艣膰 o tajnych uk艂adach kr贸la z Habsburgami Zamoyski doprowadzi艂 na sejmie inkwizycyjnym 1592 r. do wyrzeczenia si臋 przez Zygmunta III plan贸w ust膮pienia z tronu polskiego. Gro藕ba wojny z Turcj膮 sk艂oni艂a go do przedstawienia na sejmie 1590 r. projektu opanowania Wo艂oszczyzny i przeniesienia linii obrony nad Dunaj. W 1600 r. zbrojnie sparali偶owa艂 pr贸b臋 Micha艂a Walecznego zjednoczenia Wo艂oszczyzny i Mo艂dawii, osadzaj膮c przej艣ciowo jako lennika polskiego na tronie pierwszej ziemi Szymona Mohy艂臋, a w Mo艂dawii Jeremiego Mohy艂臋. W 1601 r. obj膮艂 dow贸dztwo nad armi膮 walcz膮c膮 w Inflantach ze Szwedami. Dostrzegaj膮c d膮偶enia Zygmunta III do wzmocnienia w艂adzy kr贸lewskiej, w przeddzie艅 sejmu 1605 r. stan膮艂 na czele opozycji, kt贸ra po jego 艣mierci (Zamo艣膰, 3 VI 1605 r.) mia艂a si臋 rozwin膮膰 w rokosz Zebrzydowskiego. Na sejmie 1605 r. wyst臋powa艂 przeciw popieraniu Dymitra Samozwa艅ca I, pragn膮艂 doprowadzi膰 do zgody z kr贸lem za cen臋 pewnych ust臋pstw (rezygnacja z projekt贸w ma艂偶e艅stwa kr贸la z Konstancj膮 Habsbur偶ank膮), kr贸l zignorowa艂 jednak te pr贸by. Pogl膮dy na sprawy reformy wewn臋trznej pa艅stwa zawar艂 Zamoyski w s艂ynnej mowie sejmowej z 1605 r.. Mecenas humanist贸w, za艂o偶yciel Zamo艣cia i fundator Akademii Zamojskiej, podnosi艂 znaczenie nauki dla rozwoju spo艂ecze艅stw, pozostawa艂 w bliskich stosunkach z wybitnymi pisarzami epoki, wielu z nich patronuj膮c (m.in. Sz. Szymonowicowi, A. Nideckiemu, S. Reszce, R. Heidensteinowi); skompletowa艂 cenny ksi臋gozbi贸r w艂asny i ufundowa艂 bibliotek臋 akademick膮.
Wydania dzie艂: Wyb贸r m贸w staropolskich 艣wieckich, wyd. A. Ma艂ecki, Krak贸w 1860; Archiwum Jana Zamoyskiego, 4 t., Warszawa i Krak贸w 1904-48 (t. 1: wyd. W. Sobieski, t. 2 i 3: wyd. J. Siemie艅ski,Warszawa 1904-13; t. 4: wyd. K. Lepszy, Krak贸w 1948); Pisma polityczne z czas贸w rokoszu Zebrzydowskiego, wyd. J. Czubek, 2 t., Krak贸w 1918; Rozprawa Jana Zamoyskiego o Senacie Rzymskim, tekst 艂ac., przek艂. i komentarz historyczno-prawny M. Kury艂owicz, W. Witkowski, Lublin 1997.
Opracowania: Sobieski W., Trybun ludu szlacheckiego, Warszawa 1905; 艢liwi艅ski A., Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, Warszawa 1947; Lepszy K., Wr贸g Habsburg贸w - Jan Zamoyski. Z problematyki monografii o kanclerzu, “Roczniki Historyczne”, r. 18, 1949; 艁empicki S., Medyceusz polski, [w:] tego偶, Renesans i humanizm w Polsce, Warszawa 1952; 艁empicki S., Mecenat wielkiego kanclerza. Studia o Janie Zamoyskim, oprac. S. Grzybowski, Warszawa 1980; Kowalczyk J., W kr臋gu kultury dworu Jana Zamoyskiego, Lublin 1980; Spieralski Z., Jan Zamoyski, Warszawa 1989; Grzybowski S., Jan Zamoyski, Warszawa 1994; Kury艂owicz M., Rozprawa Jana Zamoyskiego o senacie rzymskim, “Annales UMCS”, Sect. F, vol. 49 (1949); Urbaniak V., Zamoyszczycy bez Zamoyskiego. Studium dekompozycji ugrupowania politycznego, Warszawa 1995; Augustyniak U., Polemika z Jana Zamoyskiego projektem reformy elekcji. Przyczynek do pogl膮d贸w politycznych za panowania Zygmunta III Wazy, “Kwartalnik Historyczny”, 1997, nr 3.
 popar艂 Zygmunta III Waz臋; na wie艣膰 o tajnych uk艂adach kr贸la z Habsburgami Zamoyski doprowadzi艂 na sejmie inkwizycyjnym 1592 r. do wyrzeczenia si臋 przez Zygmunta III plan贸w ust膮pienia z tronu polskiego. Gro藕ba wojny z Turcj膮 sk艂oni艂a go do przedstawienia na sejmie 1590 r. projektu opanowania Wo艂oszczyzny i przeniesienia linii obrony nad Dunaj. W 1600 r. zbrojnie sparali偶owa艂 pr贸b臋 Micha艂a Walecznego zjednoczenia Wo艂oszczyzny i Mo艂dawii, osadzaj膮c przej艣ciowo jako lennika polskiego na tronie pierwszej ziemi Szymona Mohy艂臋, a w Mo艂dawii Jeremiego Mohy艂臋. W 1601 r. obj膮艂 dow贸dztwo nad armi膮 walcz膮c膮 w Inflantach ze Szwedami. Dostrzegaj膮c d膮偶enia Zygmunta III do wzmocnienia w艂adzy kr贸lewskiej, w przeddzie艅 sejmu 1605 r. stan膮艂 na czele opozycji, kt贸ra po jego 艣mierci (Zamo艣膰, 3 VI 1605 r.) mia艂a si臋 rozwin膮膰 w rokosz Zebrzydowskiego. Na sejmie 1605 r. wyst臋powa艂 przeciw popieraniu Dymitra Samozwa艅ca I, pragn膮艂 doprowadzi膰 do zgody z kr贸lem za cen臋 pewnych ust臋pstw (rezygnacja z projekt贸w ma艂偶e艅stwa kr贸la z Konstancj膮 Habsbur偶ank膮), kr贸l zignorowa艂 jednak te pr贸by. Pogl膮dy na sprawy reformy wewn臋trznej pa艅stwa zawar艂 Zamoyski w s艂ynnej mowie sejmowej z 1605 r.. Mecenas humanist贸w, za艂o偶yciel Zamo艣cia i fundator Akademii Zamojskiej, podnosi艂 znaczenie nauki dla rozwoju spo艂ecze艅stw, pozostawa艂 w bliskich stosunkach z wybitnymi pisarzami epoki, wielu z nich patronuj膮c (m.in. Sz. Szymonowicowi, A. Nideckiemu, S. Reszce, R. Heidensteinowi); skompletowa艂 cenny ksi臋gozbi贸r w艂asny i ufundowa艂 bibliotek臋 akademick膮. Wydania dzie艂: Wyb贸r m贸w staropolskich 艣wieckich, wyd. A. Ma艂ecki, Krak贸w 1860; Archiwum Jana Zamoyskiego, 4 t., Warszawa i Krak贸w 1904-48 (t. 1: wyd. W. Sobieski, t. 2 i 3: wyd. J. Siemie艅ski,Warszawa 1904-13; t. 4: wyd. K. Lepszy, Krak贸w 1948); Pisma polityczne z czas贸w rokoszu Zebrzydowskiego, wyd. J. Czubek, 2 t., Krak贸w 1918; Rozprawa Jana Zamoyskiego o Senacie Rzymskim, tekst 艂ac., przek艂. i komentarz historyczno-prawny M. Kury艂owicz, W. Witkowski, Lublin 1997. Opracowania: Sobieski W., Trybun ludu szlacheckiego, Warszawa 1905; 艢liwi艅ski A., Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, Warszawa 1947; Lepszy K., Wr贸g Habsburg贸w - Jan Zamoyski. Z problematyki monografii o kanclerzu, “Roczniki Historyczne”, r. 18, 1949; 艁empicki S., Medyceusz polski, [w:] tego偶, Renesans i humanizm w Polsce, Warszawa 1952; 艁empicki S., Mecenat wielkiego kanclerza. Studia o Janie Zamoyskim, oprac. S. Grzybowski, Warszawa 1980; Kowalczyk J., W kr臋gu kultury dworu Jana Zamoyskiego, Lublin 1980; Spieralski Z., Jan Zamoyski, Warszawa 1989; Grzybowski S., Jan Zamoyski, Warszawa 1994; Kury艂owicz M., Rozprawa Jana Zamoyskiego o senacie rzymskim, “Annales UMCS”, Sect. F, vol. 49 (1949); Urbaniak V., Zamoyszczycy bez Zamoyskiego. Studium dekompozycji ugrupowania politycznego, Warszawa 1995; Augustyniak U., Polemika z Jana Zamoyskiego projektem reformy elekcji. Przyczynek do pogl膮d贸w politycznych za panowania Zygmunta III Wazy, “Kwartalnik Historyczny”, 1997, nr 3.)