Artykuł
Exposé Pana Ministra Spraw Zagranicznych Konstantego Skirmunta na posiedzeniu sejmowym w dniu 31 maja 1922 r.
Data dodania: 2018-10-08
Data dodania: 2018-10-08

Wysoki Sejmie!

 

Powrciwszy do Polski po dwumiesicznej bytnoci zagranic[1], obfitujcej w wane wydarzenia polityczne, poczytuj sobie za najpilniejszy obowizek zapozna Sejm, a za jego porednictwem kraj i spoeczestwo, z przebiegiem i wynikami mojej podry, odbytej w charakterze ministra spraw zagranicznych, a zarazem kierownika delegacji polskiej w Genui[2]. W szczegach bd mia sposobno owietli w razie potrzeby sytuacj przed komisj sejmow. Tutaj pragnbym przede wszystkim da obraz oglny caoksztatu konferencji genueskiej, sprawy uznania naszych granic wschodnich, uksztatowania si stosunkw naszych z pastwami obcymi i obecnej sytuacji midzynarodowej. Doniosa rola informacyjna speniona przez nasz pras pozwoli mi powici niniejsze sprawozdanie omwieniu tylko momentw zasadniczych lub nie do znanych i wycigniciu z nich waciwych konsekwencji.

Przed przystpieniem do zobrazowania konferencji genueskiej podkreli musz dwie okolicznoci:

Linia naszego postpowania w Genui, wypywajca z zasadniczych wskaza naszej polityki zewntrznej, nakrelonych i stosowanych ju z dawna za zgod Sejmu, wydawaa mi si stale tak prost i jasn, e mimo napotkanych komplikacji rola delegacji polskiej nie nasuna mi w adnym wypadku powaniejszych wtpliwoci. W tych warunkach, jeeli nasz bilans genueski uznany zostanie za dodatni, to zawdzicza to naley w maym tylko stopniu szczliwemu zbiegowi okolicznoci, lub takim czy innym zasugom delegacji Polski. W moich oczach, decydujcym czynnikiem skutecznoci naszej akcji w Genui byo przewiadczenie, nie tylko moje wasne, ale tych, z ktrymi traktowaem, e polityka nasza jest wiernym odbiciem potrzeb i dnoci caego narodu polskiego. W najniebezpieczniejszych i w najwaniejszych dla nas chwilach powoa si mogem zawsze w mych owiadczeniach na jego niezomn i jednomyln wol, czujc za sob zaufanie i poparcie Sejmu i spoeczestwa. Jest moim obowizkiem podkreli tu z naciskiem ca donioso tego faktu.

Jak wiadomo, udawalimy si do Genui po przeprowadzeniu starannej pracy przygotowawczej. Polegaa ona zarwno na zapewnieniu sobie naleytej dokumentacji, jak na stworzeniu ram politycznych, w jakich obraca si miaa dziaalno delegacji polskiej. Nasz sojusz z Francj bdcy niezmiennie kardynalnym wskazaniem zewntrznej polityki Polski, musia by, rzecz jasna, punktem wyjcia tej dziaalnoci. Jej program uzupeniony zosta cisym porozumieniem osignitym w Bukareszcie i Belgradzie z rzdami Maej Ententy, oraz ukadem warszawskim z pastwami batyckimi.

Znaczenie tych przygotowa doceniane byo ju wwczas u nas i zagranic. Dzisiaj po konferencji stwierdzi mog nawet, e przeszo moje oczekiwania. Zawdziczy to naley nie tyle uzgodnieniu programu odnonych rzdw w konkretnych zagadnieniach gospodarczej odbudowy Europy rodkowej i wschodniej, jak samemu faktowi solidarnego zachowania si pewnej grupy pastw.

Pamita naley, e konferencja genueska, jakkolwiek z nazwy ekonomiczna, bya pierwszym po przeomie lat ostatnich zgromadzeniem wszystkich pastw europejskich, zwyciskich i zwycionych, i e jej program, zakrelony w Cannes dawa w gruncie rzeczy pole do najszerszej interpretacji, przewidujc w 2 i 3 punkcie ustalenie pokoju na trwaych podstawach i przywrcenie wzajemnego zaufania. Std wynikao niebezpieczestwo przedsiwzicia, ktre zamiast wsplnymi siami utrwali istniejcy porzdek rzeczy mogo atwo doprowadzi do naruszenia jego podstaw i zamiast oglnej pacyfikacji, wnie do stosunkw europejskich wikszy jeszcze zamt i zarzewie nowych konfliktw.

Niebezpieczestwom tym naleao przeciwstawi solidarn wol szeregu zgrupowanych pastw i temu wanie zadaniu uczyniy zado z naszej strony podjte przed konferencj przygotowania.

Udajc si w kocu marca i w pierwszych dniach kwietnia do Parya, Londynu i Brukseli, miaem zatem ju w rku konkretny plan akcji, ktrego nie omieszkaem przedstawi rzdom mocarstw sprzymierzonych, otrzymujc od nich w zamian szczegowe wyjanienia co do programu ich dziaalnoci. Skoro w przeddzie otwarcia konferencji odbylimy stosownie do umowy, ju w Genui ostatni przedwstpn narad z przedstawicielami Rumunii, Czechosowacji i krlestwa Serbw, Kroatw i Sowecw, moglimy sobie jasno zda spraw z charakteru moliwych korzyci i widocznych niebezpieczestw majcych si rozpocz rokowa, moglimy ustali w szczegach nasz wspln lini postpowania i unikn bdw i iluzji przy ocenie oglnej sytuacji.

Dziaalno konferencji genueskiej rozpada si na dwa dziay: polityczny i ekonomiczny. Pierwszy, zbiegiem okolicznoci nierwnie waniejszy, skupi najwiksz uwag i zainteresowanie wszystkich pastw uczestniczcych i skoncentrowa caoksztat zagadnienia rosyjskiego.

Program nasz w dziedzinie politycznych prac konferencji by zupenie prosty i jasny. Skaday si na przede wszystkim dwa punkty: l) wpyn wszelkimi rodkami na utrzymanie solidarnoci midzy pastwami dcymi do zapewnienia pokojowego rozwoju Europy w drodze uszanowania dziea obowizujcych traktatw. 2) zapobiec rozbiciu prac konferencji i przyczyni si do uzyskania przez ni moliwie najwydatniejszych wynikw, szczeglnie w dziedzinie sanacji stosunkw w Europie wschodniej. Nie bd tu przedstawia do ju znanych warunkw, wrd ktrych danym byo delegacji polskiej wzi bezporedni udzia w pracach politycznych konferencji i w poufnych naradach przedstawicieli gwnych pastw. Nie mog wszake pomin milczeniem paru zasadniczych momentw w rozwoju naszej czynnej roli pokojowej, sigajcej poza ramy wasnych interesw pastwowych.

Powodujc si streszczonymi przed chwil wytycznymi naszego programu, zajmowa musielimy w Genui na og, wobec ujawnionych tam powanych trudnoci, stanowisko poredniczce i agodzce. Czynilimy to z ca konsekwencj i wiadomoci, w interesie oglnym, a czynic to nie naruszylimy w niczym naszego sojuszniczego stosunku z Francj, opartego na gbokiej, serdecznej i trwaej przyjani i wsplnoci interesw dwch narodw. Stwierdzi pragn stanowczo a nie brak mi na to i obcych dowodw e sojusz polsko-francuski wyszed z naszej codziennej niemal i najbliszej kolaboracji z delegacj francusk w Genui tylko zacieniony i wzmocniony. (Oklaski).

Ale sojusz dobrze zrozumiany polega nie na lepym uzgadnianiu stanowisk sojusznikw, lecz na wzajemnym zaufaniu i szczerym porozumieniu si co do zajcia takich stanowisk, ktre, by odpowiadajc poszczeglnym interesom stron obu, zmierzay do wsplnego celu. Tego akcentu szczeroci i zaufania, tego warunku porozumienia, nie zabrako wrd nas nigdy.

Chciabym tu przytoczy jeden typowy przykad. W niektrych koach wywoa zdziwienie fakt, e nie identyfikowalimy si z Francj i Belgi w wysuniciu wobec Sowietw dania bezwarunkowego zwrotu zabranego mienia i e nie poparlimy zatem tezy naszych sojusznikw i przyjaci, zasadniczo nam sympatycznej, gdy bronicej podstawowych zasad prawa wasnoci. Ot stanowisko, jakie zajem w tej sprawie, w penym porozumieniu z obu rzdami sprzymierzonymi, byo tylko wykadnikiem naszej specjalnej sytuacji. Traktat ryski unormowa by ju bowiem uprzednio t spraw, o ile chodzi o stosunki polsko-sowieckie.

Tej naszej specjalnej sytuacji z tytuu naszych traktatowych stosunkw z Rosj i Ukrain, powici tu winienem sw par. Jakkolwiek traktat pokojowy ryski unormowa nasze stosunki ssiedzkie ze Wschodem i w przeciwstawieniu do szeregu innych pastw reprezentowanych w Genui, przesdzi o uznaniu przez nas Sowietw de jure, nie odbierao to i nam adn miar prawa i monoci uczestniczenia w obradach genueskich nad zagadnieniem rosyjskim. Przecie te ostatnie dotyczyy przede wszystkim kwestii gospodarczej odbudowy Rosji nierozstrzygnitej dla nas gdzieindziej, tak blisko nas obchodzcej i wymagajcej w kadym razie naszej wsppracy. Rozumiano to dobrze przy wyborze Polski do podkomisji politycznej znaczn liczb gosw stwierdzaem to sam niejednokrotnie na posiedzeniach konferencji i wykazaem zreszt samej delegacji sowieckiej, bd to w naszej z ni wymianie not, bd w czasie obrad. P. Cziczerin[3] przyzna musia, e nasz w nich udzia by okolicznoci nie tylko zrozumia i naturaln, ale nawet dla interesw Rosji raczej podan.

Niemniej jednak staranne przestrzeganie zobowiza traktatu ryskiego zmuszao delegacj polsk do zachowywania w dyskusji nad sprawami rosyjskimi pewnej rezerwy. Rezerwa ta odnosi si musiaa w pierwszym rzdzie do warunkw stawianych w Genui Sowietom, warunkw ustalonych ju w stosunkach polsko-sowieckich traktatem z 18 marca 1921 r. Przy tym, jak miaem sposobno stwierdzi to niejednokrotnie, traktat ryski, zapewniajc nam w stosunku do Rosji klauzul najwikszego uprzywilejowania, pozwoliby nam automatycznie korzysta z uprawnie przyznanych innym pastwom przez Sowiety.

Jeeli w tych warunkach udzia delegacji polskiej w opracowaniu da stawianych Rosji nacechowany by rezerw, to na odwrt nie wahalimy si odegra czynnej roli w propozycjach robionych Rosji w zwizku z jej gospodarcz odbudow. Stwierdzi nawet mog, e inicjatywa sprecyzowania programu midzynarodowej kolaboracji w odbudowie Rosji, pochodzi od delegacji polskiej (oklaski). Zgosia te ona w konkretnej formie gotowo Polski uczestniczenia w zamierzonej akcji odbudowy. yczybym sobie, by poprzez nasze wschodnie granice, ciko dowiadczony nard rosyjski dostrzeg i zrozumia ten krok rzdu polskiego nie tylko jako posunicie taktyczne, zdolne uatwi rokowania genueskie, ale jako szczery objaw istotnej chci ulenia niedoli ludu rosyjskiego.

Mwic o specjalnych zobowizaniach wzajemnych, powstaych dla Polski i Rosji z tytuu traktatu pokojowego ryskiego, nie mog przemilcze tutaj sprawy tzw. protokou ryskiego z 30 marca r. b. Wynike na ten temat baamutne pogldy prostowaem ju parokrotnie zagranic, specjalnie w Genui, opierajc si z ca jasnoci i z ca szczeroci na zasadniczym programie rzdu, jak niemniej na literze i treci protokou ryskiego. Korzystam z tej sposobnoci, by po raz ostatni, w sposb oficjalny, rozwia niejasnoci, przy pomocy ktrych starano si naduy dobrej wiary rzdu polskiego i utrudni pooenie jego przedstawicieli w Genui.

Protok ryski, ktrego oglna tendencja pokojowa pokrywaa si wprawdzie z lini polityki polskiej szed w swych szczegach za daleko i nie odpowiada swemu istotnemu zadaniu. Nie by on te niczym innym jak sprawozdaniem z wymiany zda delegatw, ktrzy zetknli si w Rydze, sprawozdaniem ujtym w formie opinii, wzgldnie zalece do poszczeglnych rzdw. To te rzd polski nie czu si w adnej chwili zwizany tym protokoem i od pocztku da wyrany i szczery wyraz swemu stanowisku.

Zanim ukocz relacj o najwaniejszych momentach zwizanych z obradami nad zagadnieniem rosyjskim w Genui, powici musz sw par traktatowi niemiecko-sowieckiemu w Rapallo.

Nie naleelimy do tych, dla ktrych w traktat by rewelacj nowego stanu rzeczy, to te nie zmieni on w niczym naszej dotychczasowej linii politycznej. Na konferencji samej nie omieszkalimy razem ze wspzainteresowanymi delegacjami wycign z traktatu w Rapallo formalnych konsekwencji w odniesieniu do procedury dalszych rokowa z Sowietami. Ustalono te solidarnie z naszej inicjatywy, e niezalenie od konferencji, odnone rzdy zachowuj sobie cakowit swobod oceny traktatu w Rapallo i odniesienia si do, na wypadek stwierdzenia, e narusza on zacignite przez jego autorw ich midzynarodowe zobowizania.

Dlatego te uwaalimy za konieczne uczynienie wobec komisji odszkodowa w Paryu zastrzeenia podanego do wiadomoci konferencji oraz delegacji niemieckiej i sowieckiej w Genui, e traktat w Rapallo nie moe w adnym razie naruszy praw Polski do odszkodowa przyznanych jej art. 116 traktatu wersalskiego z tytuu byego zaboru rosyjskiego.

Od czasu podpisania traktatu w Rapallo pojawiy si ze strony obu kontrahentw zapewnienia, e nie ukrywa on adnych tajnych zobowiza wymierzonych przeciw innym pastwom. Gdyby tak nie byo, musielibymy stwierdzi wobec wiata, e pokojowa polityka Polski, jak niemniej dowody jej szczerej chci poprawnego wspycia ze wszystkimi ssiadami nie day i nie dadz adnych powodw, do nieprzyjaznych wzgldem Polski zamierze, ktrych odpowiedzialno i skutki w adnym razie na nas spa by nie mogy. Jestem przewiadczony, e mwic to wyraam take pogld naszych sojusznikw.

Przechodzc z kolei do oceny rezultatw politycznego dziau konferencji genueskiej, wypada si zastanowi nad jej dwoma zasadniczymi uchwaami: 1) nad zwoaniem do Hagi komisji w sprawach rosyjskich, 2) nad czasowym paktem nieatakowania dla tych, ktrzy na wyniki obrad genueskich zapatrywali si bez iluzji, i ktrzy zdawali sobie spraw z trudnoci dojcia do porozumienia, osignite wyniki s mniej nike ni pozornie mog si wydawa. Gboka rnica koncepcji politycznych i gospodarczych, jaka dzieli komunizm od panujcych na zachodzie zasad ekonomicznych, tumaczy sama przez si trudnoci napotkane w czasie rokowa midzy Rosj sowieck a innymi pastwami Europy. Przy tym, w Genui przeciwstawiay si wyranie dwie rne metody dyskusji: gdy z jednej strony dono do jasnego precyzowania warunkw porozumienia, z drugiej utrzymywano si w dziedzinie uoglnie i teorii.

W tych warunkach rokowania genueskie zdaway si parokrotnie skazane na rozbicie i do koca wej nie mogy na drog konkretn. Pamitam, e w jednym z najtrudniejszych bodaj momentw, zdarzyo mi si powiedzie, e nie chciabym powrci do kraju z dobytkiem rozbitych rokowa i nowopowstaych, a mogcych nam zagraa sojuszw. Taki dobytek wywoaby nie tylko niepokj i grone rozczarowanie w caym wiecie, ale oznaczaby i to dla nas w pierwszymi rzdzie zachwianie mozolnie budowanych gwarancji spokoju i bezpieczestwa.

Wwczas to rzuciem poufnie myl zawieszenia obrad konferencji i wysania do Rosji midzynarodowej komisji, ktra by ustalia, czy i w jakiej mierze wewntrzne stosunki tego kraju dozwoliyby w drodze dalszych rokowa zapewni mu pomoc finansow zagranicy, dajc jej w zamian niezbdne zadouczynienie i gwarancje. W kocu doszlimy do znanego i przyjtego projektu angielskiego powoania dwch komisji rzeczoznawczych w Hadze dla dalszych rokowa technicznych.

Sdz, e i w stosunku do obrad haskich powinnimy wystrzega si zudze. Jeeli nawet, jak tego szczerze ycz, przynios wynik pomylny, to z wasnych dowiadcze pamita musimy, e midzy osigniciem porozumienia a realizacj jego skutkw jest jeszcze caa przestrze, ktr wypenia wykonania powzitych zobowiza. Niemniej jednak nauki konferencji genueskiej, nabyta tam znajomo trudnoci i przeszkd, a nawet samo ograniczenie pola nowych negocjacji i moliwe wyeliminowanie z nich pierwiastka politycznego, rokuj obradom haskim wiksze szanse powodzenia, ni to miao miejsce w Genui.

Nie przesdzajc dzi jeszcze roli, jak Polsce wypadnie zaj w tych dalszych pracach, ogranicz si tu tylko do stwierdzenia, e nasza dotychczasowa zasadnicza linia postpowania i tam znale by musiaa swe zastosowanie.

Wypowiem te yczenie: rzd polski byby szczliwy powita przy pracy nad odbudow Europy gdziekolwiek i w jakichkolwiek warunkach by ona miaa miejsce. Stany Zjednoczone, ktrych czynny udzia w dziele pokoju nie byby mniej podany ani mniej skuteczny ni w przechyleniu szali wojny wiatowej, a dla ktrych nard polski ywi uczucie szczerej przyjani i wdzicznoci.

O pakcie nieatakowania, ktry przeszedszy w Genui rne koleje wyrazi si wreszcie w formie krtkoterminowego aktu kolektywnego nie bd tu mwi obszerniej. Przypomn tylko, e przystpilimy do powodowani uczuciem solidarnoci i zrozumienia wagi, jak aktowi temu nadaje wanie jego cecha midzynarodowej kolektywnoci.

Ale zaznaczy tu pragn, e ze swojej strony rzd polski nie dopuszcza w ogle w stosunkach midzynarodowych uwzgldnienia napaci, od ktrych wypadaoby si zabezpiecza w drodze specjalnych zobowiza. Sw polityk pokojow, okupion niejednym powiceniem, Polska dowioda przed wiatem, e napada nikogo nie myli. To te, gdy w trakcie dyskusji na jednym z posiedze konferencji uczyniono aluzj do potrzeby chronienia granic Rosji od napaci z Zachodu, nie mogem w odpowiedzi nie powoa si na znan bajk o wilku i jagniciu.

W naszych z Rosj stosunkach, traktat ryski stanowi wzajemn gwarancj, szersz w treci i trwaniu od paktu genueskiego, Konstatujc to oficjalnie, delegacja polska nie omieszkaa zastrzec, e nasze przystpienie do paktu nie moe w niczym zwzi lub naruszy dwustronnych zobowiza przewidzianych traktatem ryskim.

Przystpi z kolei do krtkiego zobrazowania gospodarczych wynikw prac konferencji genueskiej. S one na og, zdaniem moim, niedoceniane. Przy ich osigniciu uniknito przede wszystkim jednego zasadniczego i powanego niebezpieczestwa, ktre wyraa si w tendencji ograniczenia suwerennoci gospodarczej pastw sabszych i wspomaganych ekonomicznie na rzecz midzynarodowej reglamentacji.

 Zgodnie z podziaem konferencji na komisje, jej rezolucje gospodarcze rozpadaj si na trzy gwne dziay: finansowy, ekonomiczny i transportowy. Zaczn od pierwszego.

Przewodniczcy komisji finansowej wnoszc w dniu 3 maja na plenarnym posiedzeniu konferencji wniosek o zatwierdzeniu rezolucji tej komisji, nazwa je kodeksem finansowym wiata i porwna co do znaczenia z kodeksem Justyniana. Nie jestem kompetentny, by zaopiniowa, czy historia potwierdzi to miae porwnanie, ale nawet dla laika nie ulega wtpliwoci, e w Genui uchwalono zasady oglne, ktre przyjte by musz jako kamie wgielny zdrowej polityki finansowej i gospodarczej wszystkich krajw.

Na prno bymy szukali w tych decyzjach, a raczej wskazaniach, jakich cudotwrczych rodkw, ktre w krtkim czasie miayby przywrci zdrow sytuacj przedwojenn w miejsce stanu finansowego zego, czsto tragicznego, wyczerpanych wojn krajw. Przeciwnie, droga wskazana jest duga i mudna, a opiera si na indywidualnych wysikach kadego pastwa, na jego usilnej wytonej pracy, na powolnym skadaniu rodkw pochonitych przez wojn.

A wic przede wszystkim zrwnowaenie budetw, nie tylko przez naciskanie ruby podatkowej, lecz przez wprowadzenie najdalej idcych oszczdnoci. Naturalnie przewidziano, e w pewnych wypadkach, na przykad w Polsce, rwnowaga budetowa nie daaby si osign bez wydatnej pomocy zewntrznej w formie dugoterminowych kredytw.

Osignicie rwnowagi budetowej jest pierwszym krokiem ku uzdrowieniu sytuacji walutowej, jako nastpny zalecono w Genui wstrzymanie druku pienidzy papierowych, uniezalenienie bankw emisyjnych od wpyww politycznych i oparcie ich dziaalnoci na zasadach zdrowej i ostronej polityki bankowej. Wwczas bdzie mona myle o powrocie ku oparciu walut na pokryciu kruszcowym, mianowicie na pokryciu emisji zotem.

Oprcz tych zasad oglnych, komisja finansowa zdobya si na zupenie nowe koncepcje, ktre w razie ich przyjcia przez wiksz grup pastw mogyby mie doniose znaczenie praktyczne w przyszym rozwoju midzynarodowego ycia finansowego wiata. Chodzi mianowicie o zawarcie midzynarodowej konwencji, majcej na celu skoncentrowanie i uregulowanie cyrkulacji zota na rynku midzynarodowym. Sprawa jest wielkiej wagi i wymaga dokadnego i szczegowego zbadania. Dlatego te proponowane jest zwoanie w najbliszym czasie przez Bank Angielski konferencji bankw centralnych z udziaem Stanw Zjednoczonych dla praktycznego jej rozwizania.

Komisja wypowiedziaa si dalej przeciw sztucznej kontroli operacji dewizowych.

W sprawach kredytw, najwaniejsza jest uchwaa zalecajca utworzenie konsorcjum midzynarodowego opartego na narodowych syndykatach, ktrego zadaniem byoby dostarczenie dugoterminowych kredytw pastwom, niemogcym bez pomocy zewntrznej pokona powojennych trudnoci finansowych.

Z tego pobienego streszczenia wida, e w sprawach finansowych konferencja spenia powane zadanie, ktre przyj naley z uznaniem.

Komisja ekonomiczna rozpatrywaa rodki i zarzdzenia z dziedziny polityki handlowej, zmierzajcej do uatwienia obrotu towarowego i unormowania stosunkw ekonomicznych midzy pastwami, ktre bray udzia w konferencji.

Wrd zlece komisji ekonomicznej, do najwaniejszych zaliczy naley ustalenie w kadym pastwie staych i niepodlegajcych cigym zmianom taryf celnych, moliwe ograniczenie opat wywozowych, zniesienie, wzgldnie zredukowanie, zakazw i reglamentacji wwozu i wywozu i powrt do wolnego handlu, oparcie traktatw handlowych na zasadzie klauzuli najwikszego uprzywilejowania, uatwienia w podrach i wydawaniu paszportw dla kupcw i przemysowcw itd. Wikszo zalece konferencji genueskiej z dziedziny ekonomicznej zostaa ju w Polsce w cigu ostatniej zimy w czyn wprowadzona, co zostao podniesione z uznaniem w mowie woskiego ministra handlu p. Rossiego, wygoszonej na komisji ekonomicznej. Jeli, jak std wida, Polska hoduje zasadom wolnej gospodarki handlowej, zmierzajcej do uatwie dla handlu midzynarodowego, to natomiast w innej dziedzinie zlece konferencji genueskiej, a mianowicie stabilizacji przepisw handlowych, niezmiennoci rozporzdze celnych i wwozowo-wywozowych, Polska nie osigna jeszcze celw wskazanych przez konferencj. yczy naley, eby w tej dziedzinie ze wzgldu na polityk midzynarodow jak najprdzej postp da si zauway.

Obok komisji ekonomicznej istnia w Genui specjalny komitet dla spraw pracy, w ktrym Polska ywy braa udzia, reprezentujc oprcz siebie rwnie i pastwa Malej Ententy. Szereg wnioskw i projektw polskich zosta tam przyjty.

Komitet pracy podkreli wag i znaczenie wsppracy szerokich warstw robotniczych, mczyzn i kobiet w dziele ekonomicznej odbudowy wiata i podkreli konieczno zarzdze zmierzajcych do walki z bezrobociem, stanowicym dzisiaj jedne z najwikszych klsk caego wiata.

Komisja transportowa, w ktrej delegacja polska braa bezporedni udzia, zajmowaa si sprawami, dotyczcymi ulepszenia midzynarodowych komunikacji ldowych i wodnych i uznaa przede wszystkim, e jest rzecz pierwszej wagi, aby pastwa europejskie dokaday i nadal wszelkich si do odbudowy rodkw komunikacji i do uatwienia midzynarodowych transportw, przy czym naley si kierowa jedynie wzgldami handlowymi i technicznymi. Dalej stwierdzono w powzitej rezolucji, e pastwom nierozporzdzajcym dostatecznymi rodkami do odbudowy swych rodkw komunikacji, naley da pomoc i e w tym celu pastwa potrzebujce pomocy mog zarzdza inspekcje, ktre bd przeprowadzane przez kompetentnych ekspertw.

Wyraono yczenie, aby wszystkie pastwa europejskie, ktre podpisay konwencj, zawart w Barcelonie w kwietniu 1921 r., jak najprdzej t konwencj ratyfikoway i aby pastwa, ktre w tej konwencji udziau nie bray, zobowizay si jednakowo do jak najrychlejszego zastosowania jej postanowie. Rwnie i postanowienia konwencji berneskiej maj by jak najprdzej znowu zastosowywane, a zasady oglne ukadu, zawartego w Porto Rose w listopadzie 1921 r. i obowizujcego pastwa sukcesyjne monarchii austro-wgierskiej zostay rwnie przyjte przez inne pastwa europejskie.

 W celu najspieszniejszego przywrcenia midzynarodowych transportw, co najmniej w tak samo zadawalajcych warunkach jak przed wojn, zarzdy kolei elaznych francuskich zostay zaproszone do zwoania konferencji przedstawicieli technicznych wszystkich zarzdw kolejowych Europy w celu stworzenia moliwie bliskiej wsppracy, naturalnie bez naruszania autonomii poszczeglnych sieci i nie mieszajc si do atrybucji egzystujcych ju midzynarodowych zwizkw. Na porzdek dzienny tej konferencji ma by wniesiona w pierwszej linii sprawa taryf midzynarodowych i zmniejszenia niedogodnoci, zwizanych z wahaniami walutowymi. Zwoani przedstawiciele techniczni maj si te pomidzy innymi zastanowi nad stworzeniem staej konferencji zarzdw kolejowych unifikacji i polepszenia warunkw urzdzenia i ruchu kolei elaznych w celu uatwienia midzynarodowych przewozw.

Wreszcie wyraono yczenie, aby odnone organy techniczne Ligi Narodw baday od czasu do czasu osignite postpy w rozwoju midzynarodowych transportw i zwoyway w tym celuj zgod pastw i zainteresowanych specjalne zebrania ekspertw.

Niektre delegacje, gwnie delegacje pastw, ktre nie bray udziau w ukadzie barceloskim, albo nie s czonkami Ligi Narodw zgosiy zastrzeenia do tych rezolucji, po wikszej czci formalnej natury. Delegacja polska do adnych zastrzee powodu nie miaa.

Tak wic oglny bilans prac caej konferencji genueskiej, nie moe by w adnym razie poczytywany jako ujemny. Przedstawiem ju jego korzyci natury oglnej, utrzymanie solidarnoci pastw zainteresowanych w zachowaniu obecnego porzdku rzeczy uniknicie zerwania konferencji wraz z jego konsekwencjami pozostawienie drogi do porozumienia z Rosj.

Ponadto dla Polski korzyci konferencji wyraaj si nie tylko w unikniciu powanych niebezpieczestw, lecz w rozszerzeniu umocnieniu naszych stosunkw z innymi pastwami i w wyzyskanej sposobnoci wykazania naszej czynnej, konstruktywnej polityki pokojowej.

W kocu podkreli pragn niewtpliwy wzrost naszego autorytetu midzynarodowego.

Wypada mi z kolei omwi nasze sprawy terytorialne i graniczne, z ktrymi w cigu mej podry miaem wielokrotnie do czynienia.

Jak wiadomo, art. 87 traktatu wersalskiego zleca gwnym mocarstwom sprzymierzonym zadanie ustalenia granic Polski tym traktatem nieokrelonych. Zadanie to rozumie naley nie tylko jako prawo, lecz jako obowizek tych mocarstw, ktrego wypenienie miao niewtpliwie na celu zaspokoi potrzeby i zabezpieczy interesy odbudowanego pastwa polskiego.

Okolicznoci sprawiy, e w cigu trzech lat, jakie nas dziel od zawarcia traktatu wersalskiego, pastwo polskie o otwartych w znacznej czci granicach, znalazo si w monoci i w koniecznoci nie tylko okrelenia tyche i obronienia ich si wasnego ora, ale regularnego ich unormowania w drodze midzynarodowych traktatw specjalnie traktatu ryskiego z zainteresowanymi ssiednimi pastwami. W ten sposb wypeniony ju zosta istotny przedmiot odnonego postanowienia traktatu wersalskiego, zgodnie z jego duchem.

Wszake rzd polski, jakkolwiek wiadomy dokonanego ju zaatwienia sprawy naszych granic wschodnich, pozbawionego dotd jedynie formalnej sankcji mocarstw, dba jednak o skrupulatne wykonanie postanowie traktatu, na ktrym opiera si niepodlego pastwa. Dlatego te nie uwaa tymczasem za wygasy tytu gwnych mocarstw sprzymierzonych do oznaczenia wschodnich granic Polski, majcego si wyrazi w formalnym usankcjonowaniu i uznaniu pokojowo, regularnie ustalonego, obecnego stanu rzeczy.

Wnioskujc na zasadzie rozmw przeprowadzonych z miarodajnymi czynnikami za Zachodzie, e nadchodzi chwila, by przygotowywa wypenienie art. 87 traktatu wersalskiego, rzd polski nawiza w tym wzgldzie w kwietniu urzdow, przedwstpn korespondencj z rzdami Francji, Anglii, Woch i Japonii, celem wsplnego sprecyzowania terminu i procedury. Celowo tego kroku potwierdzona zostaa w Genui, gdzie uatwia mi skuteczne odparcie zakusw wniesienia naszych spraw granicznych przed niekompetentne w tym wzgldzie forum konferencji. Stwierdzi tam mogem mianowicie z naleyt si, e Polska z uwagi na swe suszne prawa, rozwaenia tych kwestii si nie obawia, e przemyca ich midzynarodowego usankcjonowania pod przygodn formuk nie myli i e sama podja inicjatyw dokonania tej sankcji we waciwej drodze.

W obecnym stanie rzeczy sprawa uznania naszych granic okrelonych traktatem ryskim, znajduje si w stadium wstpnego porozumienia si midzy gwnymi mocarstwami sprzymierzonymi. Rzd polski ma na ni zwrcon najbaczniejsz uwag i utrzymuje swj postulat jej zgodnego z naszym interesem zaatwienia.

Sprawa wschodniej czci Maopolski nie bya mimo rnych usiowa traktowana w jakiejkolwiek bd formie na konferencji w Genui, nie bya te z mej strony zagranic przedmiotem adnych zobowiza ani nawet wicych rozmw.

Stan prawny tej sprawy jest w naszych oczach analogiczny do przedstawionego przed chwil prawnego pooenia sprawy naszych granic wschodnich. Rzd polski uwaa, e suwerenno nad ca dzielnic Maopolsk naley bez zastrzee do pastwa polskiego. Z chwil uznania tego stanu rzeczy przez powoane do tego gwne mocarstwa sprzymierzone, rzd nie omieszka przedoy Sejmowi Ustawodawczemu w Warszawie projektu prawa, ktre by zapewnio gwnym narodowociom zamieszkujcym wschodni cz Maopolski, korzystanie w ramach samorzdowych z najszerszych swobd zgodnych z rozwojem tych narodowoci i potrzebami caego pastwa.

Nie mog tu pomin sprawy stosunkw polsko-litewskich. Podobnie jak czyniem to stale na zachodzie w odpowiedzi na roszczenia rzdu kowieskiego do Ziemi Wileskiej, skonstatuj tu raz jeszcze, e w oczach rzdu polskiego przynaleno ziemi tej do Polski zostaa ostatecznie przesdzona aktem zczania z dnia 22 marca r. b., opartym na nieskrpowanym wyrazie woli ludnoci miejscowej. Jedyn przeszkod w nawizaniu przyjaznych stosunkw polsko-litewskich jest uporczywe nieliczenie si rzdu litewskiego z tym faktem. Z naszej strony, wiadomi uczu, jakie ywi nard polski dla narodu litewskiego, nie cofniemy wycignitej do w kadej chwili, a gotowej do pojednania, doni. Co do mnie, mog tylko z tej trybuny powtrzy sowa wypowiedziane na ostatnim plenarnym posiedzeniu konferencji genueskiej, w odpowiedzi na nieuzasadnione groby delegata litewskiego: zgodnie ze swym zobowizaniem powzitym wobec Rady Ligi Narodw, Polska na Litw nie napadnie. Jestemy zawsze gotowi wej z rzdem litewskim w bezporednie rokowania, celem unormowania stosunkw dobrego ssiedztwa, a nawet gotowi jestemy uzna rzd litewski de jure.

W konkluzji chciabym uwydatni w paru sowach na czym polega, moim zdaniem, ujawniony w ostatnich czasach postp w pooeniu naszych spraw terytorialnych i granicznych.

Widz go nie tylko w fakcie zdjcia spraw tych z porzdku dziennego konferencji genueskiej, na skutek jasnego i stanowczego stanowiska zajtego przez nas i naszych przyjaci. Widz niemniej ten postp w okolicznoci, e nasze sprawy terytorialnej graniczne mogy by przez nas postawione ju tylko jako przedmiot sankcji gwnych mocarstw sprzymierzonych. Samo bowiem rozstrzygnicie tych spraw zostao dokonane, bd to w drodze bezporedniego ukadu z pastwami ociennymi, bd w drodze wypowiedzenia si ludnoci. W kocu podkreli winienem, e rzd polski wyklucza mono dopenienia przez mocarstwa tego ich wanego zadania, inaczej jak zgodnie z wol Polski i przy jej penym wspdziaaniu.

Wzmiankowaem ju w tym przemwieniu rozszerzenie si i korzystne uoenie midzynarodowych stosunkw Polski z okazji konferencji genueskiej. Celem konkretniejszego zobrazowania tego stanu rzeczy, chciabym tu w krtkich sowach scharakteryzowa nasze obecne stosunki z obcymi rzdami.

Zaczn od Woch, ktrych gocinne przyjcie i wietne zorganizowanie techniczne obrad genueskich zyskay oglne uznanie i wdziczno, do jakich rad jestem si tu w imieniu rzdu polskiego przyczy. Z Wochami zbliya nas w cigu konferencji wsplna troska i wsplne zabiegi o jej moliwie pomylny rezultat. Niezalenie od obrad oglnych, doprowadzony te zosta w Genui do skutku ukad handlowy polsko-woski, drugi z rzdu nasz ukad gospodarczy z wielkim mocarstwem, ktry przyczyni si niewtpliwie w drodze oywienia i utrwalenia stosunkw ekonomicznych midzy obu krajami do zacienienia wizw wzajemnej sympatii.

Miaem ju sposobno mwi tutaj o cisej wsppracy, jaka czya nas w Genui z delegacj francusk! Wsppraca ta bya naturalnym wyrazem sojuszu polsko-francuskiego, opartego nie tylko na tradycyjnej i gbokiej przyjani obu narodw, ale na wsplnoci ich najistotniejszych interesw. Polityki bdcej wykadnikiem tego stosunku, rzd polski przytrzymywa si niezmiennie i przytrzymywa si bdzie na przyszo. Rad jestem, e mog tu podkreli serdeczne stosunki, jakie wi nas z Belgi, a ktre znalazy swj wyraz w konkretnej wspakcji i trwaym zblieniu uwiconym na konferencji genueskiej.

W cigu ostatniego okresu rzd angielski, jak to z ywym zadowoleniem mogem skonstatowa, wykaza wzgldem nas najlepsze i peniejsze zrozumienie nie tylko naszych potrzeb i naszego pooenia, ale take czynnej i pokojowej roli Polski. Przekona si o tym mogem osobicie w przyjaznych rozmowach z angielskimi mami stanu, ktrych owiadczenia w starannej chowam pamici. (Gosy: nareszcie). Za objaw szczeglnie pomylny poczytuj ujawnion wobec mnie parokrotnie, z autorytatywnej strony angielskiej, zdecydowan wol Anglii utrzymania solidarnoci midzy pastwami sprzymierzonymi, ktra w oczach rzdu polskiego jest najlepsz gwarancj pokoju, odbudowy ekonomicznej oraz zabezpieczeniem obecnego ustroju Europy.

Z prawdziw przyjemnoci moglimy si w Genui przekona, e z Japoni cz nas nie tylko stosunki wzajemnej sympatii, ale i mono konkretnej, korzystnej wsppracy politycznej i gospodarczej.

Nasze porozumienie z Ma Entent wydao w Genui nadzwyczaj pomylne rezultaty. Byo ono nowym dowodem znaczenia siy solidarnoci w midzynarodowych stosunkach, ktrej sam przykad, nie mniej jak czynna akcja czterech, opartych na porozumieniu rzdw, podziaa niewtpliwie korzystnie na rozwj prac konferencji i ukad oglnych stosunkw.

Nie mog te pomin tutaj dodatniej naszej wsppracy w Genui z pastwami batyckimi. Wsplno wielu interesw midzy tymi pastwami a Polsk byy oczywist na konferencji. Ufam, e i na przyszo, wbrew pewnym, mam nadziej, chwilowym trudnociom, jakie si ujawniy w zaprzyjanionej z nami Finlandii, ta nasza wsplno interesw da nam pole do dalszej owocnej wsppracy.

Z tzw. pastwami neutralnymi, w pierwszym rzdzie ze Szwajcari i Holandi czyy nas rwnie w Genui wsplne wysiki w kierunku pomylnego wyniku prac oglnych. Jestem przekonany, e zadzierzgnite nie od dzi przyjazne wizy z tymi pastwami i coraz lepsze poznanie przez nie naszej roli i de, przynios nam w przyszoci niemniej korzystne wyniki, jak nasze wspdziaanie na terenie genueskim.

Nie wahaem si skorzysta ze sposobnoci, jak stanowi nasz wsplny z Niemcami pobyt w Genui, by omwi z nimi obecny stan naszych wzajemnych stosunkw. Rad byem spotka si z ich strony z owiadczeniem, e wobec definitywnego zaatwienia sprawy lskiej, rzd niemiecki wyraa sw gotowo wszczcia rokowa, majcych ustali normalne warunki wspycia gospodarczego Polski i Niemiec i e przystpi do zniesienia zakazw wywozowych, naruszajcych traktat wersalski. W tych warunkach sdz, e te rnolite i rozlege rokowania gospodarcze polsko-niemieckie bd si mogy rozpocz w bliskim czasie.

Z naszej strony stwierdzi tu pragn, e w ramach cisego wykonania obowizujcych traktatw i uszanowania istniejcego stanu rzeczy, Niemcy napotkaj zawsze w Polsce ssiada gotowego do normalnej wsppracy, szczerze i lojalnie pracujcego nad rozwojem poprawnych, pokojowych stosunkw ssiedzkich.

Dodam sw par o stosunku naszym do naszych wschodnich ssiadw, Rosji i Ukrainy. W moim sprawozdaniu z konferencji genueskiej miaem ju sposobno wykaza, e nasza rola w Genui, dyktowana interesem tak wasnym jak oglnym, dalek bya od jakiejkolwiek wrogoci wzgldem Sowietw.

Ich delegacja moga si nawet naocznie przekona, e nieraz ta rola okazywaa si zbien z interesami Rosji. Sdz, e w Moskwie i Charkowie nasza konsekwentna polityka pokojowa znajdzie zrozumienie i e Sowiety oceni nie tylko waciw tre i wag stosunku Polski do nich, lecz uwzgldni znaczenia, jakie mie musi w ustosunkowaniu si do nich innych pastw europejskich skrupulatne wypenianie przez Rosj i Ukrain powzitych traktatowych zobowiza.

Wysoki Sejmie!

Obecne pooenie wewntrzne i midzynarodowe Polski pozwolio naszej polityce zagranicznej wyj poza ciasne ramy wasnych tylko i bezporednich interesw pastwowych i okaza zrozumienie i czynne zainteresowanie si dla wielkich zagadnie polityki wiatowej. Dlatego niech mi wolno bdzie zakoczy niniejsze moje expos paroma uwagami o pogldzie rzdu polskiego na te sprawy. Polska odczuwa silniej ni ktokolwiek potrzeb oglnego, trwaego pokoju, jako nieodzownego warunku stabilizacji midzynarodowych stosunkw i gospodarczej odbudowy Europy. W naszym przekonaniu, to wielkie dzieo oprze si moe tylko na penym utrzymaniu w mocy obowizujcych traktatw, gdy na prno bymy mwili o powrocie do naruszonej przez wojn rwnowagi ekonomicznej, gdybymy dopuci mieli do rewizji istniejcego porzdku rzeczy.

To te, trzymajc si konsekwentnie swej dzisiejszej linii politycznej, rzd polski bdzie i nadal przeciwdziaa wszelkimi siami w porozumieniu i wsppracy ze swymi sojusznikami, prdom zmierzajcym do utworzenia w Europie nowych konstelacji politycznych, opartych na nowym programie i zmienionych podstawach.

Mwic to, nie mam na myli tylko ustosunkowania si wielkich mocarstw. Obchodzi nas rwnie z bliska rozkad si i stosunkw w Europie rodkowej, jako tej czci naszego kontynentu, ktra przesza od wielkiej wojny najwiksze przeobraenia polityczne i gospodarcze. Stosunek nasz obecny do pastw Maej Ententy, oparty na indywidualnym i rnym z nimi zblieniu, ujtym w form kolektywnego wspdziaania, wyda widoczne i nadspodziewanie pomylne rezultaty. Nie zamierzajc na razie nadawa mu formy odmiennej, rzd polski sdzi, e ten stosunek nie przestanie i na przyszo by czynnym wykadnikiem polityki pokojowej, zmierzajcej do utrzymania istniejcego i zawarowanego traktatem stanu rzeczy w Europie rodkowej. W tym samym zrozumieniu, rzd polski z radoci przyjmuje zapowied bardziej konkretnego zblienia midzy dwoma bliskimi mu sojuszniczymi rzdami Francji i Rumunii.

Ze szczeglnym zainteresowaniem odnosi si rzd polski do pooenia Austrii, ktrej gospodarcze trudnoci, miaem ostatnio sposobno bliej pozna osobicie z okazji nadzwyczaj przyjaznego przyjcia, jakiego doznaem w Wiedniu. W ocenie powanych konsekwencji politycznych i spoecznych, jakie mie by mogy w midzynarodowych stosunkach trudnoci, przeywane przez Austri, rzd polski nie omieszka, zgodnie z zasadniczym programem swej polityki zewntrznej, wspdziaa w tej sprawie z czynnikami, ktrym zaley na utrzymania adu i pokoju w Europie rodkowej.

Niemniej przejtym jest rzd polski wiadomoci koniecznej i rychej sanacji stosunkw na wschodnich kresach Europy. Zoywszy tego dowody w cigu konferencji genueskiej, nie cofnie si on przed dalsz akcj, ktra by miaa na celu umoliwienie solidarnego przyjcia z pomoc ludnoci Rosji oraz przygotowania powrotu tego kraju do niezbdnej gospodarczej wsppracy z innymi pastwami Europy.

Wysoki Sejmie!

Przedstawiem dziaalno nasz na konferencji w Genui, spraw naszych granic, nasze obecne pooenie polityczne i midzynarodowe ustosunkowanie. Daem wreszcie obraz pogldw rzdu na ogln sytuacj w polityce midzynarodowej i zarysowaem jego zamierzenia na przyszo w dziedzinie polityki zewntrznej. Ocena wartoci i skutkw dziaalnoci ministra spraw zagranicznych nie do mnie naley. Jednak sdz, e wolno mi w poczuciu spenionego obowizku spokojnie stwierdzi, i wraz z delegacj polsk w Genui przyoyem wszelkich stara, by wykaza wiatu rol i zadania Polski a imi Jej stawi wysoko! (Oklaski).

 

***

Tekst opracowany w ramach projektu: Geopolityka i niepodlego zadanie publiczne wspfinansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP w konkursie Wsparcie wymiaru samorzdowego i obywatelskiego polskiej polityki zagranicznej 2018. Publikacja wyraa jedynie pogldy autorw i nie moe by utosamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP.

Tekst jest dostpny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska. Pewne prawa zastrzeone na rzecz Orodka Myli Politycznej. Utwr powsta w ramach konkursu Wsparcie wymiaru samorzdowego i obywatelskiego polskiej polityki zagranicznej 2018. Zezwala si na dowolne wykorzystanie utworu pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosownej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie Wsparcie wymiaru samorzdowego i obywatelskiego polskiej polityki zagranicznej 2018.

 

 



[1] Konstanty Skirmunt (1866-1949) - prawnik i dyplomata, w latach 1919-1921 pose w Rzymie, w latach 1921-1922 minister spraw zagranicznych, w latach 1922-1934 pose, a nastpnie ambasador w Londynie.

[2] Konferencja gospodarcza w Geniu odbya si midzy 10 kwietnia a 19 maja 1922 r. Powicona bya m.in. zagadnieniu miejsca Rosji Sowieckiej w wiatowej gospodarce. Zawarty zosta wwczas ku zaskoczeniu innych uczestnikw konferencji tzw. ukad w Rapallo (16 kwietnia) midzy rzdem sowieckim a Niemcami.

[3] Georgij Cziczerin (1872-1936) dziaacz komunistyczny, sowiecki dyplomata. Od koca XIX w. zwizany z ruchem socjalistycznym, w 1904 r. wyjecha za granic, gdzie dziaa we francuskich i brytyjskich partiach socjalistycznych. W 1918 r. powrci do Rosji i wstpi do partii bolszewickiej. W latach 1925-1930 by czonkiem Komitetu Centralnego WKP(b), a w okresie 1919-1930 komisarzem spraw zagranicznych.

Najnowsze artykuły

Znaczenie emigracji politycznej w polityce polskiej okresu zaborów

Radosław Żurawski vel Grajewski

Data dodania: 2019-01-15

Dramat i polityczność. Przypadek Słowackiego

Andrzej Waśko

Data dodania: 2019-01-15

O dyplomacji II RP (wywiad)

Mariusz Wołos

Data dodania: 2019-01-13